CIEŚNINA KATTEGAT

Ruszamy śladami wikingów skandynawskich, w kilku odwiedzonych portach napotkamy lepsze czy gorsze skanseny prezentujące życie tych morskich bandytów. W ostatnich latach pod wpływem słynnego filmu „Wikings” wróciła moda na wikingów, zbudowano wiele nowych replik „długich łodzi”, które żeglują głównie na wodach Bałtyku i Morza Północnego. Powstały nawet grupy „zawodowych wikingów” odwiedzających kolejno miasta gdzie odbywają się cykliczne imprezy typu „Festiwal Wikingów. W Polsce na przełomie lipca i sierpnia miasto Wolin zaludnia się różnojęzycznymi „wikingami”

Średniowieczni wikingowie mocowali na stewach dziobowych swoich statków drewniane głowy smoków lub węży mające odstraszać bóstwa opiekuńcze przeciwników. Obecnie już ten system nie działa, nawet w portach macierzystych nie zdejmuje się straszydeł, prowokując lokalnych bogów ale na szczęście nikt nikogo nie napada. Spotkany na morzu lub w porcie langskip zamiast trwogi budzi zaciekawienie i często podziw. 

Statek wikingów. Foto; Jarosław Pasierski.

Kattegat. Cieśnina między Półwyspem Jutlandzkim, wyspą Zelandią (Dania) a Półwyspem Skandynawskim (Szwecja) zaliczana jest do Cieśnin Duńskich łączących Bałtyk z Morzem Północnym. Przez północny skraj cieśniny Kattegat przebiega granica Morza Bałtyckiego i Morza Północnego. Kattegat w całości należy do Bałtyku, z którym łączą go wąskie gardło cieśniny Sund oraz cieśniny Wielkiego i Małego Bełtu. Z Morzem Północnym, Kattegat łączy się przez Skagerrak i Limfjorden. Północną, morską granicę wyznacza linia łącząca półwysep Skagen z latarnią Pater Noster na wybrzeżu szwedzkim na północ od miasta i portu Göteborg, zaś południową granicę morską wąska na dwie mile „szparka” między miastami Helsingør w Danii i Helsingborg w Szwecji, oraz akwen między NW cyplem Zelandii a Półwyspem Jutlandzkim. Pozostałe granice biegną wybrzeżami stałego lądu i wyspą Nørrejyske Ø, która do niedawna była integralną częścią Półwyspu Jutlandzkiego. W opisanych granicach stosunkowo zwarty akwen osiąga długość około 200 km, szerokość od 60 do 160 km. Kattegat jest akwenem płytkim, średnia głębokość nie przekracza 25 metrów, jedynie przy granicy ze Skagerrakiem osiąga nieco ponad 100 metrów. Rozległe wody urozmaicają trzy większe wyspy: Anholt, Læsø, Samsø i kilkadziesiąt mniejszych, piaszczystych lub skalistych kawałków lądu leżących w północnej części szwedzkiego wybrzeża. Portów i przystani jest stosunkowo dużo, są to między innymi: Roskilde, Aarhus, Grena, Hals, Fredrikhaven, Skagen, na brzegach duńskich i Göteborg na szwedzkim brzegu w pobliżu granicy z Norwegią. W niniejszej pracy wymieniono tylko większe porty lub mające istotne znaczenie dla żeglugi jachtem jako porty odpoczynku lub schronienia. Kilka portów wybrano ze względu na walory turystyczne miasta i najbliższej okolicy. 

Nad całym akwenem Kattegatu dominują wiatry z kierunków W i NW, dlatego planując ten odcinek rejsu warto trzymać się bliżej duńskiego brzegu gdzie jest mniejsza fala a porty osłonięte są od wiatrów zachodnich, co pozwala na spokojniejszą i bezpieczniejszą żeglugę. W warunkach silnego zachodniego wiatru i wysokiej fali, wschodni brzeg Kattegatu usiany głazami polodowcowymi, mieliznami i skalistymi wysepkami nie prezentuje się zachęcająco.  

Powstanie Kattegatu. To tędy w czasie pęknięcia zapory lodowej nadmiar wód Bałtyku, (w tym czasie Bałtyk był słodkowodnym Jeziorem Ancylusowym), przez obecną szwedzką krainę Smaland wylał się do Morza Północnego odcinając Skanię od Półwyspu Skandynawskiego, pozostawiając ogromne skupiska eratyków i wszelkiego kamiennego gruzu. Różnica poziomów osiągała nawet 27 metrów. Wymyty przez wodę grunt piaszczysty zbudował szerokie mielizny. Dalej na północ nad powierzchnię wody wystają szczyty i grzbiety starej, krystalicznej Tarczy Fennoskańskiej, tak po ludzku mówiąc, skaliste brzegi, wyspy, wysepki i mrowie szkierów.  

Zasolenie. W cieśninie Kattegat zasolenie ma wyraźną dwuwarstwową strukturę. Górna warstwa osiąga zasolenie od 18‰ do 26‰. Dolna, przydenna, oddzielona wyraźną halokliną leży na około 15 m głębokości, ma zasolenie od 32‰ do 34‰. Dolna warstwa składa się z napływającej zimniejszej wody morskiej ze Skagerraku, o zasoleniu na poziomie większości innych przybrzeżnych wód morskich, podczas gdy górna warstwa składa się z napływającej cieplejszej wody morskiej z Morza Bałtyckiego i ma znacznie niższe zasolenie, porównywalne z słonawą wodą, ale wciąż znacznie wyższe niż reszta Morza Bałtyckiego. Te dwa przeciwstawne strumienie przenoszą roczną nadwyżkę netto w wysokości 475 km3 wody słonawej z Bałtyku do Skagerraku. Każdego roku podczas silniejszych wiatrów, warstwy w cieśninie Kattegat, w niektórych, płytszych miejscach są całkowicie wymieszane. To stwarza wyjątkowe warunki dla życia morskiego. 

Wieloryb. Kilka lat temu morze wyrzuciło na jakiś szkier zwłoki wieloryba. Był to wal karłowaty długości około 7 metrów. Gatunek ten każdej wiosny wędruje z wód tropikalnych na wyżerkę w subpolarnych, zasobnych w pokarm wodach. Trasa migracji wiedzie wzdłuż zachodnich wybrzeży Irlandii i Wielkiej Brytanii. Co zwierzę robiło w Kattegatcie nie wiadomo. Padlinę odholowano i zatopiono w jednym z głęboczków. Od tej pory naukowcy odwiedzają miejsce „pochówku” i przy pomocy sterowanych, podwodnych kamer obserwują postępujący rozkład. Kilka kości wydobyto i stwierdzono na nich kilkadziesiąt nieznanych dotychczas gatunków zwierząt żywiących się resztkami. Ten fakt świadczy o naszej niewiedzy dotyczącej życia na dnie mórz i oceanów. Podobne badania u wybrzeży Labradoru wykazały, że całkowita utylizacja wieloryba na dnie morskim trwa nawet 25 lat. 

Zimne wycieki, lokalnie znane jako bulgoczące rafy (duński: boblerev), znajdują się w północnej części cieśniny Kattegat. W przeciwieństwie do zimnych wycieków w większości innych miejsc (w tym w Morzu Północnym i Skagerraku), bulgoczące rafy Kattegatu znajdują się na stosunkowo niewielkich głębokościach, zwykle między 0 a 30 m pod powierzchnią. Wycieki powoduje uwolniony metan osadzony w warstwach lub soczewkach podczas okresu emskiego. Można je zauważyć przy bezwietrznej pogodzie na powierzchni wody w formie słupów wody przesyconej unoszącymi się bąbelkami metanu. Wysokość tych słupów osiąga nawet około 40 metrów. Podobne formy występują na innych wybrzeżach mórz przybrzeżnych, tu jednak wyjątkowo spotykane są na małych głębokościach. Rejon gdzie występują liczniej rafy bulgoczące uznany jest jako siedlisko natura 2000. 

Zanieczyszczenie wody. W głębszych miejscach Kattegatu zaobserwowano już martwe strefy dna morskiego. Jest to skutek eutrofizacji wód powodowany przez napływ ścieków przemysłowych i komunalnych.  

Duńskie brzegi ukształtował lądolód skandynawski. Pozostawił rozległe moreny zbudowane z rozdrobnionego materiału skalnego. Wody roztopowe wyżłobiły wąskie, głębokie doliny, obecnie zwane fiordami. W części zalane są wodami morskimi tworząc zatoki. W późniejszym okresie fale morskie i wiatr dokonały kosmetyki budując rozległe, piaszczyste plaże i wydmy. W kilku miejscach ruchy tektoniczne, fale i wiatr odsłoniły pokłady starych skał wapiennych i kredowych tworząc wysokie, białe klify. 

Południowo-zachodnia Szwecja jest w większości płaska, przypomina budową wybrzeża duńskie. Jednakże na północ od Helsingborga znajduje się odosobniony, spory granitowy półwysep Kullen, zakończony wypiętrzającą się skałą o nazwie Kullaberg. Dalej na północ od portu Glommen charakter brzegu zmienia się systematycznie. Na plażach i przybrzeżnych mieliznach pojawiają się ławice eratyków i niewielkich szkierów granitowych. To zapowiedź zbliżania się do krawędzi starej płyty zbudowanej ze skał krystalicznych (granitoidy) powstałej ponad 1,5 miliarda lat temu. Masywny, podwodny łańcuch górski wynurza się szczytami skał na powierzchnię ziemi i morza tworząc archipelagi wysp, wysepek i szkierów. Ten typ wybrzeża nieprzerwanie ciągnie się aż na zachód, północ i wschód do Murmańska. 

 

Pages ( 1 of 26 ): 1 234 ... 26Następna »